12/07/2026
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn: Hiểu đúng về căn bệnh âm thầm
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) là một rối loạn hô hấp trong khi ngủ, xảy ra khi đường thở trên bị hẹp hoặc xẹp từng đợt, làm cản trở luồng không khí đi qua.
Khi nhắc đến tình trạng cằm lùi, nhiều người thường chỉ nghĩ đến một khuôn mặt thiếu cân đối hoặc phần cằm ngắn, kém rõ nét. Tuy nhiên, ở những bệnh nhân có lùi xương hàm dưới, vấn đề không dừng lại ở yếu tố thẩm mỹ mà còn có thể tác động đáng kể đến chức năng hô hấp, đặc biệt trong khi ngủ.
Trên thực tế, không ít bệnh nhân đến khám vì ngáy lớn, ngủ không ngon giấc hoặc thường xuyên mệt mỏi sau khi thức dậy. Sau quá trình thăm khám lâm sàng kết hợp với chẩn đoán hình ảnh, nguyên nhân được xác định là do xương hàm dưới nằm lùi, làm thu hẹp không gian đường thở phía sau.
Đối với các trường hợp này, phẫu thuật đưa xương hàm dưới ra trước không chỉ giúp cải thiện tương quan xương hàm, khớp cắn và thẩm mỹ khuôn mặt mà còn có khả năng mở rộng đường thở, từ đó làm giảm mức góp phần làm giảm các đợt ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA), giúp người bệnh ngủ ngon hơn, thức dậy tỉnh táo hơn và cải thiện chất lượng cuộc sống hằng ngày.
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn: Hiểu đúng về căn bệnh âm thầm
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn là một rối loạn hô hấp trong khi ngủ, xảy ra khi đường thở trên bị hẹp hoặc xẹp từng đợt, làm cản trở luồng không khí đi qua. Hậu quả là người bệnh xuất hiện nhiều lần ngừng thở hoặc giảm thông khí trong suốt giấc ngủ.
Mỗi đợt ngưng thở có thể kéo dài từ vài giây đến hơn một phút, làm giảm nồng độ oxy trong máu và buộc não bộ phải kích hoạt phản xạ đánh thức tạm thời để khôi phục hô hấp. Do những lần thức giấc này thường rất ngắn, đa số người bệnh không nhận biết được mình mắc OSA cho đến khi được người thân phát hiện tình trạng ngáy to hoặc các cơn ngừng thở trong lúc ngủ.
Những biểu hiện thường gặp của OSA bao gồm ngáy lớn kéo dài, xuất hiện các khoảng ngừng thở khi ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc thức giấc nhiều lần trong đêm, khô miệng và đau đầu khi thức dậy, buồn ngủ quá mức vào ban ngày, giảm khả năng tập trung và ghi nhớ, cùng với cảm giác mệt mỏi kéo dài mặc dù thời gian ngủ vẫn đầy đủ.
Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, OSA không chỉ làm suy giảm chất lượng giấc ngủ mà còn làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý tim mạch và chuyển hóa như tăng huyết áp, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp tim và đái tháo đường. Ngoài ra, tình trạng buồn ngủ ban ngày do OSA còn làm tăng nguy cơ xảy ra tai nạn giao thông và tai nạn lao động, ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Vì sao lùi xương hàm dưới lại dễ gây ngưng thở?
Để hiểu cơ chế này, có thể hình dung đường thở trên như một ống mềm luôn cần được duy trì ở trạng thái mở để không khí lưu thông. Khác với nhiều cấu trúc khác trong cơ thể, thành sau của đường thở không được nâng đỡ bởi khung xương cứng mà chủ yếu phụ thuộc vào các mô mềm, bao gồm lưỡi, màn hầu và hệ thống cơ vùng hầu họng.
Xương hàm dưới đóng vai trò là điểm bám của nhiều cơ có chức năng giữ lưỡi ở vị trí phía trước. Khi xương hàm dưới bị lùi, nền lưỡi và các mô mềm liên quan cũng dịch chuyển ra sau, làm thu hẹp khoảng không của đường thở, đặc biệt ở vùng sau lưỡi. Trong trạng thái thức, trương lực của các cơ hầu họng vẫn đủ để duy trì sự thông thoáng của đường thở.
Tuy nhiên, khi ngủ, trương lực cơ sinh lý giảm xuống. Nếu đường thở đã bị thu hẹp sẵn do lùi xương hàm dưới, nguy cơ xẹp hoàn toàn trong thì hít vào sẽ tăng lên, dẫn đến các cơn ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.
Chính vì vậy, những người có đặc điểm sọ mặt như cằm lùi, hàm dưới kém phát triển hoặc thiểu sản xương hàm dưới thường có nguy cơ mắc ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn cao hơn so với dân số chung.
Không phải mọi trường hợp ngáy đều liên quan đến béo phì
Nhiều người cho rằng ngưng thở khi ngủ chỉ xảy ra ở những người thừa cân hoặc béo phì. Tuy nhiên, quan điểm này chưa phản ánh đầy đủ bản chất của bệnh. Mặc dù béo phì là một yếu tố nguy cơ quan trọng của ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, đây không phải là nguyên nhân duy nhất.
Ở người châu Á, trong đó có người Việt Nam, không ít bệnh nhân có chỉ số khối cơ thể (BMI) trong giới hạn bình thường nhưng vẫn mắc OSA. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến đặc điểm giải phẫu sọ mặt, chẳng hạn như xương hàm dưới kém phát triển hoặc lùi ra sau, cằm ngắn, đường thở trên hẹp và nền lưỡi nằm ở vị trí phía sau.
Những bất thường này làm tăng nguy cơ tắc nghẽn đường thở trong khi ngủ, ngay cả khi người bệnh không thừa cân.
Do đó trường hợp OSA có nguyên nhân chủ yếu từ cấu trúc sọ mặt, việc giảm cân tuy có thể mang lại lợi ích về sức khỏe tổng thể nhưng thường không giải quyết được nguyên nhân giải phẫu gây hẹp đường thở.
Có phải mọi bệnh nhân mắc OSA đều cần phẫu thuật?
Phẫu thuật không phải là lựa chọn điều trị phù hợp cho tất cả bệnh nhân mắc ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên nguyên nhân gây hẹp đường thở và đặc điểm của từng người bệnh.
Trường hợp OSA chủ yếu liên quan đến béo phì, quá phát amidan hoặc VA, viêm mũi dị ứng hay các bệnh lý đường hô hấp trên khác, việc điều trị các yếu tố này thường được ưu tiên trước khi cân nhắc đến can thiệp phẫu thuật.
Nếu nguyên nhân chính xuất phát từ bất thường cấu trúc sọ mặt như xương hàm dưới kém phát triển, cằm lùi hoặc đường thở hẹp do yếu tố giải phẫu, phẫu thuật chỉnh hình xương hàm, đặc biệt là các kỹ thuật đưa xương hàm ra trước, có thể mang lại hiệu quả điều trị đáng kể bằng cách cải thiện sự thông thoáng của đường thở.
