09/05/2026
🧠🫀🦠 O głosie z jelit: krótki esej o tym, kto tu naprawdę „myśli”…
Na początku XX wieku dwóch brytyjskich dżentelmenów— William Maddock Bayliss i Ernest Henry Starling— zaczęło podejrzewać, że brzuch ma więcej ambicji niż tylko trawienie obiadu.
Eksperymentując— zgodnie z duchem epoki i bardzo przedbioetycznym entuzjazmem— odkryli sekretynę i zasugerowali coś, co współczesna neurobiologia dopiero zaczyna naprawdę doceniać:
Układ pokarmowy nie jest bierną rurą transportową.
To autonomiczny system zarządzania kryzysowego.
I szczerze mówiąc, czasami wygląda na lepiej zorganizowany niż centralny układ nerwowy.
Trawienie jest przecież logistycznym horrorem:
— kontrola przepływu,
— chemiczne przetwarzanie,
— selekcja,
— absorpcja,
— immunologiczna kontrola graniczna,
— zarządzanie mikrobiologicznym ,,chaosem”.
Ewolucja najwyraźniej spojrzała na to wszystko i uznała:
„Nie będziemy zawracać mózgowi głowy każdym jogurtem. Zróbmy lokalny oddział administracyjny”.
Tak powstał jelitowy układ nerwowy— ENS.
Około 100 milionów neuronów.
Więcej niż w rdzeniu kręgowym.
Czyli technicznie rzecz biorąc: część ludzi rzeczywiście „myśli jelitami”.
Nauka po prostu używa bardziej eleganckiego słownictwa.
Michael Gershon nazwał go w 1998 roku „drugim mózgiem”.
I trudno się dziwić.
Jelita potrafią działać względnie autonomicznie nawet po odłączeniu od centralnego układu nerwowego.
Kontrolują perystaltykę, wydzielanie, przepływ krwi, reakcje immunologiczne i komunikację z mikrobiotą.
Brzmi trochę jak startup, który przestał odbierać maile z centrali, ale nadal generuje przychód.
Najbardziej fascynujące jest jednak coś innego:
Relacja między jelitami a mózgiem nie przypomina demokratycznego dialogu.
To raczej briefing operacyjny.
Szacuje się, że około 90% sygnałów w nerwie błędnym biegnie z jelit do mózgu, a nie odwrotnie.
Mózg lubi myśleć, że zarządza organizmem.
Jelita najwyraźniej pozwalają mu w to wierzyć.
I robi się jeszcze ciekawiej.
Jelitowe neurony produkują neuroprzekaźniki, w tym serotoninę.
Monitorują stan bariery jelitowej, współpracują z układem odpornościowym (GALT), reagują na stres i pozostają w ciągłym kontakcie z mikrobiotą.
Czyli wewnątrz nas istnieje biologiczny ekosystem, który:
— komunikuje się chemicznie,
— negocjuje immunologicznie,
— reguluje emocje,
— i podejmuje decyzje metaboliczne szybciej niż większość korporacyjnych zarządów.
Emeran Mayer w The Mind-Gut Connection opisuje tę relację niemal jak stały kanał komunikacyjny między emocjami, mikrobiotą i mózgiem.
A to prowadzi do dość niewygodnego filozoficznie wniosku:
Być może „ja” nigdy nie było pojedynczym centrum dowodzenia.
Może świadomość jest raczej federacją biologicznych interesów.
Mózg negocjuje z hormonami.
Hormony negocjują z układem odpornościowym.
Układ odpornościowy negocjuje z mikrobiotą.
A mikrobiota najwyraźniej ma własne lobby polityczne.
Człowiek okazuje się bardziej ekosystemem niż jednostką.
Hipokrates pisał:
„Niech pożywienie będzie lekarstwem”.
Współczesna neurogastroenterologia dodałaby zapewne:
„…bo jelita i tak dowiedzą się o wszystkim pierwsze”.
A więc następnym razem, gdy „coś wam nie leży”— być może to nie metafora.
Być może to raport z frontu.
———
📚 Bibliografia (APA 7)
1. Bayliss, W. M., & Starling, E. H. (1902). The mechanism of pancreatic secretion. The Journal of Physiology, 28(5), 325–353.
2. Furness, J. B. (2006). The Enteric Nervous System. Blackwell.
3. Gershon, M. D. (1998). The Second Brain. HarperCollins.
4. Mayer, E. A. (2011). Gut feelings: The emerging biology of gut–brain communication. Nature Reviews Neuroscience, 12, 453–466.
5. Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2012). Mind-altering microorganisms. Nature Reviews Neuroscience, 13, 701–712.
6. Carabotti, M., et al. (2015). The gut-brain axis. Annals of Gastroenterology, 28(2), 203–209.
7. Breit, S., et al. (2018). Vagus nerve as modulator of the brain–gut axis. Frontiers in Psychiatry, 9, 44.
8. Bonaz, B., et al. (2018). The vagus nerve at the interface of the microbiota-gut-brain axis. Frontiers in Neuroscience, 12, 49.
9. O’Mahony, S. M., et al. (2015). The microbiome and childhood diseases. Neuropsychopharmacology, 40, 4–17.
10. Dinan, T. G., & Cryan, J. F. (2017). Gut instincts. Biological Psychiatry, 81(10), 841–848.
11. Mayer, E. A. (2016). The Mind-Gut Connection. HarperWave.
12. Robinson, B. (2011). The Abdominal and Pelvic Brain.
13. Sharkey, K. A., & Mawe, G. M. (2002). Neuroimmune and epithelial interactions in intestinal inflammation. Gut, 51(Suppl 1), i37–i43.
14. Rhee, S. H., et al. (2009). Principles and clinical implications of the microbiome. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 6, 306–314.
15. Foster, J. A., & McVey Neufeld, K. A. (2013). Gut–brain axis. Trends in Neurosciences, 36(5), 305–312.
16. Bercik, P., et al. (2011). The intestinal microbiota affect central levels of brain-derived neurotropic factor. Gastroenterology, 141(2), 599–609.
17. Clarke, G., et al. (2014). Gut microbiota and the brain. Molecular Psychiatry, 19, 364–373.
18. Sampson, T. R., & Mazmanian, S. K. (2015). Control of brain development and behavior by the microbiome. Cell Host & Microbe, 17(5), 565–576.
19. Kim, Y. K., & Shin, C. (2018). The microbiota-gut-brain axis in neuropsychiatric disorders. International Journal of Molecular Sciences, 19(4), 1112.
20. Cryan, J. F., et al. (2019). The microbiota-gut-brain axis. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013.
21. Collins, S. M., et al. (2012). The interplay between the intestinal microbiota and the brain. Nature Reviews Microbiology, 10(11), 735–742.
22. Tillisch, K., et al. (2013). Consumption of fermented milk product with probiotic modulates brain activity. Gastroenterology, 144(7), 1394–1401.
23. Kennedy, P. J., et al. (2017). Irritable bowel syndrome. The Lancet, 390(10098), 1675–1688.
24. Johnson, K. V. A., & Foster, K. R. (2018). Why does the microbiome affect behaviour? Nature Reviews Microbiology, 16, 647–655.
25. Morais, L. H., et al. (2021). The gut microbiota-brain axis in behaviour and brain disorders. Nature Reviews Microbiology, 19, 241–255.
26. Appleton, J. (2018). The gut-brain axis. Alternative Medicine Review, 23(2), 90–96.
27. Quigley, E. M. M. (2017). Microbiota-brain-gut axis. World Journal of Gastroenterology, 23(27), 4896–4907.
28. Stilling, R. M., et al. (2014). Friends with social benefits. BioEssays, 36(4), 385–394.
29. Dinan, T. G., et al. (2015). Collective unconscious: gut microbes and the brain. BioEssays, 37(7), 715–718.
30. Mayer, E. A., Knight, R., Mazmanian, S. K., Cryan, J. F., & Tillisch, K. (2014). Gut microbes and the brain. Journal of Neuroscience, 34(46), 15490–15496